ISBN 978-83-7676-386-6 (Polska Akademia Umiejętności, 2025). ISBN 978-83-7126-466-5 (Instytut Śląski); ISBN 978-83-972936-8-7 (Instytut Północny im. Wojciecha Kętrzyńskiego); ISBN 978-83-973067-4-5 (Instytut Historii Nauki im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów PAN), 339 ss.
Dostępne onlineZe „Wstępu” do monografii:
Niniejszy tom ma formę recenzowanej monografii zbiorowej pod redakcją naukową. Składa się ze „Wstępu”, jedenastu artykułów (rozdziałów), zakończenia pt. „Postscriptum”, pięciu indeksów: nazwisk, instytucji, periodyków, toponimów oraz konferencji, kongresów, seminariów, sympozjów i zjazdów, a także „Not biograficzno-wspomnieniowych autorów.
Artykuły stanowią rozwinięcie referatów wygłoszonych podczas naukowej konferencji online „100-lecie Związku Polaków w Niemczech” (Kraków, Polska Akademia Umiejętności), zorganizowanej w dniu 23 listopada 2022 roku przez Polską Akademię Umiejętności, Stację PAU w Gdańsku, Komisję Historii Nauki PAU oraz Pracownię Naukoznawstwa Instytutu Historii Nauki PAN.
Autorami tych tekstów są wybitni znawcy tematyki ZPwN (kolejność według dat urodzeń):
- em. prof. dr hab. Janusz Małłek (Toruń) – rocznik 1937; związany rodzinnie z Powiślem i Mazurami; historyk; badacz dziejów Prus i Skandynawii; członek
czynny PAU; - em. dr Jan Chłosta (Olsztyn) – rocznik 1938; Warmiak; historyk; badacz dziejów Warmii; wiceprezes Towarzystwa Naukowego im. Wojciecha Kętrzyńskiego;
- em. dr hab. Jowita Kęcińska-Kaczmarek (Wielki Buczek) – rocznik 1946; Honorowy Obywatel Miasta Złotowa; przez lata związana z Akademią Pomorską
w Słupsku (prof. uczelni); językoznawca i etnograf Krajny; filantrop; od wielu lat prowadzi zespół folklorystyczny „Krajniacy” w Wielkim Buczku; propagator przedwojennych tradycji ZPwN na ziemi złotowskiej; - em. prof. dr hab. Józef Borzyszkowski (Gdańsk) – rocznik 1946; Kaszub; historyk; badacz dziejów Kaszub i ZPwN; związany z Uniwersytetem Gdańskim;
członek korespondent PAU; - em. prof. dr hab. Stanisław Achremczyk (Olsztyn) – rocznik 1951; Kresowiak; historyk; badacz dziejów Warmii; prezes Towarzystwa Naukowego im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie;
- prof. dr hab. Andrzej Sakson (Poznań) – rocznik 1952; socjolog; badacz przemian społecznych na Ziemiach Zachodnich i Północnych, stosunków polsko-
niemieckich, mniejszości narodowych i etnicznych, migracji; dyrektor Instytutu Zachodniego w Poznaniu w latach 2004–2011; - prof. dr hab. Marek Masnyk (Opole) – rocznik 1956; historyk; badacz dziejów Śląska, polskiej myśli zachodniej oraz stosunków polsko-niemieckich w XIX i XX wieku, biograf Związku Polaków w Niemczech; rektor Uniwersytetu Opolskiego w latach 2016–2024;
- prof. dr hab. Michał Kokowski (Kraków, Warszawa) – rocznik 1961; inżynier podstawowych problemów techniki; fizyk; historyk i filozof nauki; przewodniczący Komisji Historii Nauki PAU; członek korespondent Międzynarodowej Akademii Historii Nauki; organizator konferencji i redaktor naukowy monografii, związany rodzinnie z Krajną i Warmią oraz tradycją ZPwN;
- dr Bernard Linek (Opole) – rocznik 1965; historyk z Instytutu Śląskiego w Opolu; badacz dziejów Śląska;
- prof. dr hab. Cezary Obracht-Prondzyński (Bytów, Gdańsk) – rocznik 1966; związany rodzinnie z kaszubskim pograniczem; socjolog, historyk i antropolog; badacz dziejów Kaszub i Pomorza; członek korespondent PAU.
Artykuły mają dualny charakter. Z jednej strony są to prace mikrohistoryczne, ukazujące nieznane albo mało znane postacie autochtonów związanych ze ZPwN,
działających w różnych miejscowościach (miastach i wioskach) na terenach zaboru pruskiego – to skala mikro społeczeństwa polskiego w zaborze pruskim. Z drugiej zaś strony są to prace poświęcone analizie warstwy ideowej ZPwN i recepcji tych idei przez społeczeństwo polskie do czasów nam współczesnych – to skala makro rozważań. Obydwie perspektywy ukazują tworzenie polskiego społeczeństwa z odmiennych kulturowo tradycji różnych polskich dzielnic zgodnie z hasłem „Wszyscy jesteśmy Polakami”, niezależnie, z której dzielnicy pochodzimy i jaką gwarą językową się posługujemy.